Polska wieś 2024. Raport o stanie wsi

Polska wieś

W 20. rocznicę wstąpienia Polski do Unii Europejskiej Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa (FDPA) przygotowała raport, który podsumowuje dwie dekady przemian w naszym sektorze rolnym. Polska wieś 2024 to publikacja skupiająca się na wpływie unijnego dofinansowania na funkcjonowanie gospodarstw i życie ludności wiejskiej. Znalazły się w niej również cenne informacje dotyczące środowiskowo-klimatycznych uwarunkowań produkcji rolnej.

Kto mieszka na wsi? Zmiany demograficzne

Z raportu FDPA wynika, że w przeciągu dwóch ostatnich dekad liczba ludności na polskich wsiach oficjalnie wzrosła o 2,5 proc. Zjawisko to częściowo wynika z napływu mieszkańców miast zainteresowanych lepszą jakością życia, ale nie uwzględnia w pełni wymiaru migracji. Wielu rolników wyjechało za granicę w poszukiwaniu pracy bez wymeldowywania się w kraju. Dane demograficzne wskazują, że w 1/3 gmin wiejskich ludności przybywa, w 2/3 ubywa – różnice regionalne zaznaczają się też w wielu innych aspektach.

Polska wieś nieustannie starzeje się – w 2022 r. 19,8 proc. ludności było w wieku poprodukcyjnym. Dla porównania, w 2004 r. wskaźnik ten wynosił 15,5 proc. Niepokojąco zmniejsza się przy tym liczba osób w wieku przedprodukcyjnym (0-17 lat). Tendencja ta obserwowana jest również w innych krajach europejskich. Poziom zatrudnienia na wsi w ciągu minionych dwóch dekad wzrósł o 3 proc., ale wciąż jest znacznie niższy niż w miastach i wynosi zaledwie 59,4 proc. Mieszkańcy obszarów wiejskich zarabiają jednak nawet 3,5 raza więcej niż w momencie akcesji do UE. Poprawiła się również struktura ich dochodów – więcej pochodzi z pracy zarobkowej, a mniej ze świadczeń socjalnych.

Czy polskie rolnictwo jest na dobrej drodze?

W ocenie autorów raportu Polska bardzo dobrze wykorzystała szanse związane z przystąpieniem do Unii. Jednolity Rynek Europejski pozwolił rolnikom zwiększyć produkcję i eksport. Pomogły także intensywne inwestycje, które w 45 proc. sfinansowane zostały ze środków unijnych.

Za pozytywny wskazuje się spadek udziału rolnictwa w PKB z 4,5 proc. w 2004 r. do 2,2 proc. obecnie. Obniża się również poziom zatrudnienia w sektorze (z 15,6 proc. ogółu pracujących do 9,8 proc.), ale nadal jest to ponad trzy razy więcej niż w innych krajach europejskich. Zastrzeżenia można mieć wobec niskiej wydajności oraz niedostatecznej wielkości gospodarstw – średnia w 2020 r. wyniosła zaledwie 11,3 ha. Dla porównania, niemieckie są nawet sześć razy większe. Gospodarstw w Polsce wciąż jednak ubywa, a likwidowane są przede wszystkim te małe, o powierzchni od 2 do 20 ha. Duże i bardzo duże stanowią zaledwie 3,2 proc. wszystkich jednostek, ale wytwarzają aż 47 proc. całkowitej produkcji.

Jeśli wziąć pod uwagę całą produkcję rolniczą w UE-27, wkład Polski wynosi zaledwie 6,6 proc., choć nakłady pracy kształtują się na poziomie 17,6 proc., a zasoby ziemi – 9,5. Zdaniem autorów raportu to dowód na ogromny, ale wciąż niewykorzystany w pełni potencjał polskiej wsi.

Polska wies wykres
Wykres przedstawiający udział rolnictwa w gospodarce narodowej w latach 2004-2021; źródło: Polska wieś 2024. Raport o stanie wsi FDPA

Rolnictwo a jakość gleb i wody

Z punktu widzenia Wodnych Spraw bardzo istotną część raportu Polska wieś 2024 stanowi rozdział poświęcony zagadnieniom środowiskowo-klimatycznym. Z jednej strony rolnictwo aktywnie wpływa na stan środowiska przyrodniczego, z drugiej musi stawić czoła problemom związanym ze zmianą klimatu i potencjalnym kryzysem żywnościowym. Maksymalizacja korzyści ekonomicznych to podejście, które przestaje być wystarczające w myśleniu o przyszłości polskiej wsi. Tym bardziej, że rozwój UE planowany jest w oparciu o wyznaczone przez ONZ cele zrównoważonego rozwoju – bazują na nich m.in. polityka Zielonego Ładu oraz Wspólna Polityka Rolna.

W analizowanym okresie dwóch ostatnich dekad powierzchnia użytków rolnych w Polsce zmniejszyła się o 1,4 mln ha – ubyło gruntów ornych, które przekształcono na potrzeby budownictwa i rozwoju komunikacji. Zdaniem autorów raportu za niepokojące zjawisko należy uznać fakt, że wśród gruntów przeznaczanych na cele nierolnicze bardzo wysoki udział mają obszary z najcenniejszymi glebami. Świadczy to o niedostatecznej ochronie prawnej gruntów, które mają największe znaczenie dla retencji i ochrony bioróżnorodności.

Ponad połowa użytków rolnych jest zakwaszona, co w dużej mierze wynika z ilości stosowanych nawozów azotowych, rosnącej stale od momentu wstąpienia do Unii Europejskiej. Na szczęście, od 2015 r. wzrastać zaczęło również zużycie nawozów wapniowych, co daje nadzieję na poprawę kondycji gleb.

W kontekście gospodarki wodnej, autorzy raportu podkreślają stale niewystarczającą pojemność zbiorników retencyjnych, która wynosi zaledwie 6 proc. rocznego odpływu wód. Istotnym problemem są też znaczne przekroczenia norm wskaźników eutrofizacji w badanych jednolitych częściach wód powierzchniowych (JCWP). Nadmiar azotu i fosforu w wodzie to także skutek nadmiernego stosowania nawozów w rolnictwie, z którym walczy Dyrektywa 91/676/EWG. Autorzy raportu przypominają, że cała powierzchnia kraju ma już status obszaru szczególnie narażonego na zanieczyszczenia związkami azotu (OSN), który powinien wiązać się z wdrażaniem dobrych praktyk w zakresie ograniczenia dawek i terminów nawożenia, jak również przechowywania nawozów naturalnych.

Za bardzo korzystne wskazuje się za to zmiany w udziale ludności obsługiwanej przez komunalne oczyszczalnie ścieków. Na polskiej wsi proporcja ta wzrosła z 18 proc. przed dwiema dekadami do 46 proc. obecnie.

Wodne Sprawy 12 2024 3
zdj. Thomas Park/Unsplash

Polska wieś w dobie zmiany klimatu

W raporcie FDPA nie zabrakło odniesienia do globalnego ocieplania się atmosfery, które kształtuje nowe warunki dla produkcji rolnej. W Polsce w ostatnich 20 latach zaobserwowano wzrost temperatury o 0,29°C na 10 lat, co oznacza, że za 100 lat może być nawet o 3°C cieplej. Nieznaczny wzrost ilości opadów nie kompensuje parowania terenowego wynikającego z ocieplenia. W rezultacie polska wieś coraz częściej cierpi z powodu głębokich susz rolniczych o coraz większym zasięgu.

Niestety, wprowadzane w ostatnich latach udoskonalenia w sferze technologii i zarządzania skupiają się głównie na wzroście produktywności i efektywności, pomijając kwestię dostosowywania działań do zmieniających się warunków klimatycznych. Polska Polityka Ekologiczna Państwa przewiduje jednak takie inicjatywy jak: ochrona i rozwój zadrzewień śródpolnych i przydrożnych czy zapobieganie wyłączaniu gleb z produkcji żywności. Pozytywnym zmianom na polskiej wsi mają pomóc wdrażane od 2023 r. ekoschematy.

Przedsiębiorczość wiejska

W latach 2004-2023 polska wieś otrzymała znaczące unijne wsparcie finansowe na rozwój przedsiębiorczości. Rezultatem było nie tylko wspomniane już zwiększenie dochodów rolników, ale także modernizacja całego sektora, w tym przetwórstwa rolno-spożywczego, poprawa jakości kapitału ludzkiego oraz warunków życia i estetyki obszarów wiejskich. Fundusze pozyskane w ramach programu SAPARD (Specjalnego Przedakcesyjnego Programu na Rzecz Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich) oraz kolejnych PROW (Programów Rozwoju Obszarów Wiejskich) pozwoliły stworzyć tysiące nowych miejsc pracy i nowe źródła dochodów w gospodarstwach rolnych, a także przyczyniły się do poprawy walorów turystycznych polskiej wsi.

Jednocześnie w ramach bezpośredniego wsparcia dla małej przedsiębiorczości wiejskiej w latach 2002-2022 zrealizowano ponad 65 tys. przedsięwzięć o łącznym dofinansowaniu w wysokości 133 mld zł. Zdaniem autorów raportu to właśnie mała przedsiębiorczość powinna być priorytetem w planowaniu rozwoju obszarów wiejskich. Na zachodzie kraju, gdzie napływ inwestycji zagranicznych oraz wsparcie dla pozarolniczej sfery gospodarki było większe, osiągnięto znacznie wyższy stopień dezagraryzacji, co w rezultacie przełożyło się na lepszą strukturę obszarową gospodarstw.

Ministerialna krytyka raportu Polska wieś 2024

Podczas spotkania prezentującego raport FDPA minister rolnictwa i rozwoju wsi Czesław Siekierski wskazał niedostatki publikacji, prosząc o ich uzupełnienie w kolejnych edycjach. Zdaniem szefa resortu w podsumowaniu zabrakło informacji na temat edukacji i poziomu wykształcenia mieszkańców wsi, jak również pogłębiającego się zróżnicowania społecznego. Wątpliwości dotyczyły również niespójności danych pochodzących od GUS.

Jednocześnie minister Siekierski podkreślił potrzebę przyspieszenia kolejnych zmian. Polska wieś będzie musiała w najbliższych latach sprostać wyzwaniom związanym z Wspólną Polityką Rolną, a także z perspektywą przystąpienia Ukrainy do UE. Za kluczowe minister wskazał również wypracowanie nowych instrumentów wsparcia finansowego i rynkowego dla rolników, przede wszystkim ze stopniowym odchodzeniem od płatności bezpośrednich.

Używamy plików cookie, aby zapewnić najlepszą jakość korzystania z Internetu. Zgadzając się, zgadzasz się na użycie plików cookie zgodnie z naszą polityką plików cookie.

Close Popup
Privacy Settings saved!
Ustawienie prywatności

Kiedy odwiedzasz dowolną witrynę internetową, może ona przechowywać lub pobierać informacje w Twojej przeglądarce, głównie w formie plików cookie. Tutaj możesz kontrolować swoje osobiste usługi cookie.

These cookies are necessary for the website to function and cannot be switched off in our systems.

Technical Cookies
In order to use this website we use the following technically required cookies
  • wordpress_test_cookie
  • wordpress_logged_in_
  • wordpress_sec

Cloudflare
For perfomance reasons we use Cloudflare as a CDN network. This saves a cookie "__cfduid" to apply security settings on a per-client basis. This cookie is strictly necessary for Cloudflare's security features and cannot be turned off.
  • __cfduid

Odrzuć
Zapisz
Zaakceptuj

music-cover